چرا شب‌ها پاهایتان بی‌قرار است؟ رازی که آزمایش خون نمی‌گوید!

شاید به‌تازگی متوجه شده باشید که در طول زندگی شما شب‌هایی هست که بدن خسته است، چشم‌ها سنگین شده‌اند و فقط چند دقیقه تا خواب فاصله دارید؛ اما پاها آرام نمی‌گیرند. احساس مورمور شدن، کشیدگی یا بی‌قراری وادارتان می‌کند مدام حالت خوابیدن را تغییر دهید، پاها را تکان دهید یا از تخت بیرون بیایید و چند قدم راه بروید. در این شرایط کمی آرام می‌شوید؛ اما به‌محض دراز کشیدن، همه‌چیز از نو شروع می‌شود.

این تجربه آزاردهنده ممکن است نشانه سندرم پای بی‌قرار یا RLS باشد؛ اختلالی که معمولا هنگام استراحت و در ساعت‌های پایانی روز شدت می‌گیرد و می‌تواند خواب را بارها قطع کند. پیامد آن نیز فقط یک شب بدخوابی نیست؛ خستگی صبحگاهی، کاهش تمرکز و خواب‌آلودگی روزانه ممکن است کم‌کم به بخش ثابتی از زندگی تبدیل شوند.

یکی از عواملی که در بعضی مبتلایان نادیده گرفته می‌شود، کاهش ذخایر آهن است. آهن علاوه بر خون‌سازی، در عملکرد مغز و تنظیم پیام‌های مرتبط با حرکت نقش دارد. به همین دلیل، پایین‌بودن ذخایر آن ممکن است بی‌قراری پاها را ایجاد یا تشدید کند؛ حتی زمانی که هنوز کم‌خونی آشکاری وجود ندارد. اگر آزمایش‌ها این کمبود را تایید کنند، انتخاب قرص آهن متناسب با شرایط فرد می‌تواند بخشی از مسیر جبران ذخایر باشد. بنابراین، اگر میل به حرکت‌دادن پاها هر شب خواب را از شما می‌گیرد، شاید لازم باشد علاوه بر عادت‌های خواب، وضعیت آهن بدن نیز بررسی شود.

سندرم پای بی‌قرار چگونه خواب را مختل می‌کند؟

سندرم پای بی‌قرار یا RLS اختلالی عصبی و حرکتی است که فرد را به حرکت‌دادن پاها وادار می‌کند. این حالت معمولا هنگام استراحت، نشستن طولانی یا درازکشیدن آغاز می‌شود و عصرها و شب‌ها شدت بیشتری پیدا می‌کند.

نشانه‌های سندرم پای بی‌قرار همیشه به‌شکل درد ظاهر نمی‌شوند. بعضی افراد آن را به‌صورت مورمور شدن، کشیدگی، خارش درونی، سوزن‌سوزن‌شدن یا احساسی شبیه حرکت چیزی زیر پوست توصیف می‌کنند. راه‌رفتن، کشش پا یا ماساژ ممکن است برای مدتی ناراحتی را کمتر کند؛ اما معمولا پس از توقف حرکت، نشانه‌ها دوباره برمی‌گردند.

همین رفت‌وبرگشت نشانه‌های شبانه، خوابیدن را دشوار می‌کند و ممکن است فرد را چند بار از خواب بیدار کند. روز بعد نیز خواب‌آلودگی، خستگی، تحریک‌پذیری و کاهش تمرکز به سراغ او می‌آیند. به همین دلیل، چیزی که در ظاهر «بی‌خوابی» به نظر می‌رسد، گاهی از پاهایی شروع می‌شود که شب‌ها آرام نمی‌گیرند.

تکان‌دادن پا از استرس است یا سندرم پای بی‌قرار؟

هر تکان‌دادن پایی نشانه سندرم پای بی‌قرار نیست. حرکات ناشی از استرس معمولا هنگام اضطراب یا تمرکز رخ می‌دهند و با آرام‌شدن فرد کاهش می‌یابند. اما در سندرم پای بی‌قرار، فرد هنگام نشستن یا دراز کشیدن میل شدیدی به حرکت‌دادن پاها دارد؛ حالتی که اغلب شب‌ها تشدید می‌شود، ممکن است با گزگز یا کشیدگی همراه باشد و با راه‌رفتن موقتا آرام شود؛ این الگو معمولا در تکان‌دادن پا بر اثر استرس دیده نمی‌شود.

کمبود آهن چه ارتباطی با بی‌قراری پاها دارد؟

آهن فقط برای ساخت هموگلوبین و رساندن اکسیژن به بافت‌ها ضروری نیست؛ این ماده در عملکرد مغز و تنظیم دوپامین نیز نقش دارد. دوپامین یکی از پیام‌رسان‌های عصبی مرتبط با کنترل حرکت است و اختلال در فعالیت آن می‌تواند زمینه را برای بروز نشانه‌های سندرم پای بی‌قرار فراهم کند.

نکته مهم اینجاست که کاهش ذخایر آهن همیشه با کم‌خونی آشکار همراه نیست. ممکن است هموگلوبین فرد طبیعی باشد، اما فریتین که میزان ذخیره آهن را نشان می‌دهد، پایین یا برای فرد مبتلا به RLS نامناسب باشد. به همین دلیل، طبیعی‌بودن یک شاخص آزمایشگاهی همیشه پایان ماجرا نیست.

اگر آزمایش‌ها کمبود آهن را تایید کنند، جبران این کمبود ممکن است به کاهش بخشی از علائم کمک کند. بااین‌حال، هر مورد پای بی‌قرار از کمبود آهن ناشی نمی‌شود و مصرف مکمل بدون شناخت علت، لزوما نتیجه مورد انتظار را به همراه ندارد.

چه کسانی بیشتر در معرض کمبود آهن و RLS قرار دارند؟

احتمال کاهش ذخایر آهن در برخی افراد بیشتر است؛ از جمله:

• زنانی که قاعدگی‌های سنگین یا طولانی دارند.
• افراد باردار یا کسانی که به‌تازگی زایمان کرده‌اند.
• افرادی که گوشت، حبوبات و منابع غذایی آهن را کم مصرف می‌کنند.
• کسانی که به خونریزی گوارشی یا اختلال جذب مبتلا هستند.
• افرادی که سابقه اهدای مکرر خون دارند.
• کسانی که جراحی‌های گوارشی انجام داده‌اند.

البته RLS ممکن است با زمینه خانوادگی، بیماری کلیوی، بارداری، دیابت، بعضی اختلالات عصبی یا مصرف برخی داروها نیز ارتباط داشته باشد. بنابراین، وجود بی‌قراری در پاها به‌تنهایی کمبود آهن را ثابت نمی‌کند.

از کجا بفهمیم بی‌خوابی با سندرم پای بی‌قرار مرتبط است؟

چهار نشانه که می‌توانند احتمال RLS را پررنگ‌تر کنند، در جدول زیر مشاهده می‌کنید:

در چنین شرایطی، پزشک ممکن است علاوه بر بررسی شرح علائم، آزمایش‌هایی مانند شمارش سلول‌های خونی، فریتین، آهن سرم و ظرفیت اتصال آهن را درخواست کند. پیدا کردن علت کمبود نیز اهمیت دارد؛ زیرا پایین‌بودن آهن ممکن است از تغذیه نامناسب، خونریزی یا اختلال جذب ناشی شود.

اگر آهن پایین باشد، چه زمانی مکمل مصرف کنیم؟

انتخاب مقدار و زمان مصرف قرص آهن به نوع مکمل، وضعیت معده و داروهای هم‌زمان بستگی دارد. آهن معمولا با معده خالی بهتر جذب می‌شود؛ اما اگر باعث تهوع یا درد معده شود، می‌توان آن را طبق نظر پزشک همراه مقدار کمی غذا مصرف کرد.

چای، قهوه، لبنیات و مکمل‌های کلسیم می‌توانند جذب آهن را کاهش دهند؛ بنابراین بهتر است میان مصرف آن‌ها و قرص آهن فاصله وجود داشته باشد. مصرف مکمل همراه منبع ویتامین C نیز ممکن است جذب آهن را بهتر کند.

نباید انتظار داشت بی‌قراری پاها بلافاصله پس از شروع مصرف مکمل برطرف شود. بدن برای بازسازی ذخایر آهن به زمان نیاز دارد و نتیجه باید براساس تغییر علائم و آزمایش‌های پیگیری ارزیابی شود. افزایش خودسرانه مقدار مصرف نیز می‌تواند یبوست، تهوع، دل‌درد و تجمع بیش از حد آهن را به دنبال داشته باشد.

سخن آخر

بی‌خوابی همیشه از فکرهای پراکنده، استرس یا خیره‌شدن به صفحه تلفن همراه پیش از خواب، آغاز نمی‌شود. گاهی ماجرا از بی‌قراری پاهایی شروع می‌شود که هنگام استراحت آرام نمی‌گیرند و با وادار کردن فرد به حرکت، رشته خواب شبانه را بارها پاره می‌کنند.

اگر این وضعیت مرتب تکرار می‌شود، بررسی ذخایر آهن می‌تواند یکی از بخش‌های مهم مسیر تشخیص باشد. پس از مشخص‌شدن نیاز به مکمل نیز می‌توان مشخصات محصولات را در داروخانه آنلاین مثبت سبز مقایسه کرد و مکملی متناسب با مقدار تجویز شده، شکل مصرف و شرایط گوارشی انتخاب کرد. مهم‌ترین قدم، پیداکردن علت بی‌قراری پاهاست؛ زیرا خواب آرام زمانی بازمی‌گردد که عامل اصلی به‌درستی شناخته شود.